Првите наоди од истражувањето VIOLET за сексуалното вознемирување во училиштата и што можат работодавачите да направат веднаш
Кога се објавува истражување за сексуалното вознемирување на работното место, првото прашање обично е колку е голем проблемот. Првите наоди од истражувањето VIOLET, кое Комисијата за спречување и заштита од дискриминација го спроведе во јули и август оваа година, на прв поглед нудат смирувачки одговор. Над 94% од вработените во основните и средните училишта велат дека никогаш не доживеале ниту еден од 14-те испитувани облици на сексуално вознемирување. Кај најтешките облици тој процент надминува 98%.
Токму тука треба да застанеме. Ниските проценти не се доказ дека проблемот не постои. Тие пред сè покажуваат колку тешко се зборува за него.
Што покажа истражувањето
Анкетата опфати 1.057 вработени во 26 основни и средни училишта, во 19 општини од сите осум плански региони. Учествуваа наставници, административен и стручен кадар и вработени во техничката служба. Наодите се прелиминарни, но доволно јасни за да отворат јавна дебата.
Најчесто сексуалното вознемирување е направено вербално. Навредливи сексуални приказни и шеги доживеале 5,5% од вработените, непожелни разговори за сексуални прашања 4,8%, а гледање со сексуална намера 4,2%. Тоа значи дека речиси секој осумнаесетти вработен барем еднаш на работа слушнал „шега“ што го понижила.
Истражувањето бележи и најтешки облици. Несакан допир доживеале 2,9% од испитаниците. Ветување за подобар третман или напредување во замена за сексуални услуги добиле 2,1%, а закана со одмазда затоа што одбиле 2,0%. Сексуален напад или сексуален однос без согласност на работа пријавиле 1,7% од испитаниците, односно околу 18 луѓе.
Две работи се особено важни. Прво, жените се почесто погодени кај сите 14 облици, а разликата е најголема таму каде што некој ја злоупотребува својата позиција. Ветување за напредување во замена за сексуални услуги жените доживуваат 4,6 пати почесто од мажите, а закана поради одбивање 4,2 пати почесто. Второ, најизложени не се наставниците, туку луѓето што најретко се слушаат. Вработените во техничката служба се речиси три пати поизложени од наставниците, а административниот и стручниот кадар 2,3 пати. Секој единаесетти вработен во техничката служба доживеал несакан допир.
Зошто бројките се помали од реалноста
Меѓународните истражувања на кои се потпира проектот VIOLET објаснуваат зошто сексуалното вознемирување систематски се пријавува помалку отколку што се случува. Дел од однесувањата, како сексуалните шеги, двосмислените коментари или упорното гледање, често не се препознаваат како вознемирување. Се доживуваат како дел од културата, „муабет“, како дел од нечиј карактер или како вообичаен дел од комуникацијата на работа. Други го препознаваат вознемирувањето, но сметаат дека тоа што им се случило не е „доволно сериозно“ за да се пријави. Кога на ова ќе се додаде стравот од последици, особено кога сторителот е претпоставен, станува јасно зошто анкетите, а уште повеќе формалните пријави, ја покажуваат само видливата страна на проблемот.
Затоа 1,7% не е мал број. Тоа се осумнаесет луѓе, вработени во училишта, кои пријавиле најтежок облик на насилство на своето работно место. Ниту еден таков случај не смее да остане само статистика.
Што бара законот
Законот за спречување и заштита од дискриминација го дефинира сексуалното вознемирување како секој облик на несакано вербално, невербално или физичко однесување од сексуална природа што има за цел или последица повреда на достоинството или создавање заканувачка, непријателска, понижувачка или застрашувачка средина. Сексуалното вознемирување е форма на дискриминација. За законот не е важно дали некој вознемирувал намерно. Вознемирувањето може да дојде од колега, претпоставен или подреден, но и од лица надвор од колективот, што во училиштата можат да бидат и родителите.
Законот им дава и јасна одговорност на работодавачите. Тие имаат обврска да преземат мерки за заштита од дискриминација, вклучително и од сексуално вознемирување. Во постапките за дискриминација важи обратниот товар на докажување: кога ќе се изнесат факти што укажуваат на дискриминација, работодавачот е тој што треба да докаже дека не го прекршил начелото на еднаков третман. Со други зборови, „не знаевме“ не е одбрана.
Што може секое училиште да направи веднаш
Во рамките на проектот VIOLET, Комисијата го адаптираше и објави прирачникот „Проценка на мерките против сексуално вознемирување на работното место“, наменет за работодавачите и оценските тимови. Тој препознава три состојби во кои може да се најде една организација. Во првата нема никакви правила и раководството реагира од случај до случај. Во втората постои некаква рамка, но без јасна постапка, или вработените не знаат за неа. Третата е целта: јасна и достапна постапка, вработени што ја познаваат и редовна обука.
Прирачникот предлага мерки во пет области: обука, организациска култура, пријавување, санкции и следење. Повеќето од нив не бараат големи средства:
- јасна политика на нулта толеранција, во кодексот на однесување или во посебен акт, со дефиниција и примери за тоа што е сексуално вознемирување;
- повеќе канали за пријавување, вклучително и анонимен, за секој да може да го избере начинот што го смета за безбеден;
- рокови за секој чекор од постапката, од првиот одговор до конечната одлука;
- доверливо лице што го придружува и го поддржува лицето што пријавува низ целата постапка;
- избор меѓу неформална постапка, која го прекинува однесувањето, и формална постапка, која може да заврши со санкција;
- транспарентни санкции, построги при повторено вознемирување;
- заштитни мерки за лицето што пријавило, кои никогаш не се преземаат против неговата волја;
- редовна анонимна анкета меѓу вработените за состојбата во колективот.
Прирачникот предупредува и на нешто што често се заборава. Политика што постои само на хартија може да направи повеќе штета отколку корист. Ако некој собере храброст да пријави, а институцијата не постапи како што треба, другите ќе научат дека нема смисла да се пријавува. Затоа мерките мора да важат за сите вработени во училиштето, од наставниците и стручната служба до хигиеничарите и чуварите.
Не сте сами
Ако сте доживеале сексуално вознемирување на работа или сте биле сведок, можете да се обратите до Комисијата за спречување и заштита од дискриминација. Комисијата ја разгледува претставката, дава мислење и препораки за отстранување на дискриминацијата. Пријава можете да поднесете на телефонските броеви +389 2 323 2368 и +389 2 321 6892 или на е-пошта contact@kszd.mk.
Безбедното училиште е безбедно за сите што работат во него. Тоа не започнува со бројките, туку со одлуката да се зборува.